Χαραλαμπόπουλος Αγαθοκλής & Χατζησαββίδης Σωφρόνης. Η διδασκαλία της λειτουργικής χρήσης της γλώσσας: θεωρία και πρακτική εφαρμογή. Μια εναλλακτική πρόταση για τη διδασκαλία της νέας ελληνικής στην υποχρεωτική εκπαίδευση.Θεσσαλονίκη: Κώδικας, 1997.
Η διδασκαλία της λειτουργικής χρήσης της γλώσσας: Χαραλαμπόπουλος Αγαθοκλής & Χατζησαββίδης Σωφρόνης
Στο βιβλίο παρουσιάζεται μια εναλλακτική πρόταση για τη διδασκαλία της γλώσσας στην εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση. Με την πρόταση αυτή η έμφαση δίνεται στο να γίνουν οι μαθητές αποτελεσματικοί χρήστες της γλώσσας μέσα από την πρακτική εξοικείωσή τους με τις ποικίλες λειτουργικές χρήσεις της, προφορικές και γραπτές. Παράλληλα επιχειρείται η κατανόηση της δομής της γλώσσας μέσα από τη χρήση της.
Κύρια χαρακτηριστικά της γλωσσικής διδασκαλίας που προτείνεται είναι ότι:
α) διαμορφώνει γνήσια επικοινωνιακά πλαίσια, όπου οι μαθητές χρησιμοποιούν τη γλώσσα,
β) δεν είναι τεχνητά ρυθμιστική, αλλά δέχεται μόνο τη ρύθμιση που με την ίδια τη χρήση έχει διαμορφωθεί σε κάθε επικοινωνιακή περίσταση,
γ) συνδέει οργανικά τη χρήση και τη δομή της γλώσσας, με τρόπο που η χρήση να εξυπηρετείται μέσω της δομής και η δομή να κατανοείται μέσω της χρήσης,
δ) δίνει προτεραιότητα στο να χρησιμοποιούν οι μαθητές δημιουργικά τη γλώσσα και όχι να περιορίζονται στο να μιλούν για τη γλώσσα,
ε) απελευθερώνει τον εκπαιδευτικό αφήνοντάς του περιθώρια πρωτοβουλιών, ώστε η διδασκαλία να ανταποκρίνεται στο επίπεδο των μαθητών.
Το βιβλίο αποτελείται από τον Πρόλογο και δύο μέρη.
Στον Πρόλογο εκτίθεται ο σκοπός του βιβλίου, που είναι η παρουσίαση μια ολοκληρωμένης πρότασης γλωσσικής διδασκαλίας, εξηγείται ο όρος «λειτουργική χρήση της γλώσσας», δίνεται συνοπτικά το περιεχόμενο κάθε κεφαλαίου, εκτίθεται το ιστορικό της διαμόρφωσης της πρότασης, καθώς και τα ονόματα όσων συνεργάστηκαν, κατά καιρούς, στη διαμόρφωση της πρότασης και στην εφαρμογή της.
Στο πρώτο μέρος παρουσιάζεται το θεωρητικό πλαίσιο του Προγράμματος «Διδασκαλία της Λειτουργικής Χρήσης της Γλώσσας», όπου εκτίθενται οι γλωσσολογικές και παιδαγωγικές αρχές που στηρίζουν τις βασικές επιλογές, η διδακτική μεθοδολογία που ακολουθείται, και περιγράφονται τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει το διδακτικό υλικό που θα χρησιμοποιηθεί για τη διδακτική εφαρμογή του Προγράμματος.
Ειδικότερα:
Στο πρώτο κεφάλαιο συζητιούνται τα ισχύοντα Προγράμματα γλωσσικής διδασκαλίας στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο ως προς τη φιλοσοφία τους και ως προς την πρακτική εφαρμογή τους. Υποστηρίζεται ότι στην πράξη αγνοείται η επικοινωνιακή λειτουργία της γλώσσας, ότι η διδασκαλία έχει κυρίως γνωστικό χαρακτήρα και δίνεται έμφαση στην ανάλυση της πρότυπης γλωσσικής νόρμας και όχι στην εξοικείωση των μαθητών με τη πολυμορφία της γλώσσας.
Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζονται συνοπτικά οι δύο βασικές συνιστώσες της γλώσσας, που είναι η δομή και η χρήση της, συνιστώσες οι οποίες βοηθούν στον καθορισμό του σκοπού της γλωσσικής διδασκαλίας και στην οριοθέτηση του περιεχομένου της.
Στο τρίτο κεφάλαιο ορίζεται ο σκοπός της γλωσσικής διδασκαλίας και οριοθετείται το περιεχόμενο, τόσο ως προς το σκέλος που αφορά τη χρήση όσο και ως προς το σκέλος που αφορά τη δομή της γλώσσας. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται διεξοδικά και η διδακτική μεθοδολογία που προτείνεται να ακολουθηθεί και τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την υλοποίηση της.
Στο τέταρτο κεφάλαιο συστηματοποιούνται οι παιδαγωγικές αρχές του Προγράμματος που διατρέχουν όλο το προηγούμενο κεφάλαιο. Διευκρινίζεται εδώ ότι το Πρόγραμμα εφαρμόζεται μόνον από όσους εκπαιδευτικούς το επιλέγουν συνειδητά, ότι βοηθήματα για την εκτέλεση του Προγράμματος είναι το βιβλίο του εκπαιδευτικού και διδακτικό υλικό-δραστηριότητες, οι οποίες διαφοροποιούνται, κατά τη διδασκαλία ανάλογα με τις συνθήκες της τάξης, και ότι προϋπόθεση της επιτυχίας του Προγράμματος αποτελεί η ουσιαστική επιμόρφωση του εκπαιδευτικού.
Στο πέμπτο κεφάλαιο τίθενται κάποια ζητήματα σχέσεων λογοτεχνίας και γλώσσας και εξηγείται η στάση που υιοθετείται για τη θέση που έχει η λογοτεχνία στο μάθημα της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας στο πλαίσιο του Προγράμματος που προτείνεται. Επισημαίνεται εδώ ότι αντικείμενο της διδασκαλίας μπορεί να αποτελέσει ο λόγος των Μ.Μ.Ε, των κόμικς κτλ., ότι η εξέταση της λογοτεχνίας είναι θεματική και ότι ως μέθοδος διδασκαλίας προτείνεται η διαφοροποιημένη διδασκαλία μέσω project.
Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζεται η πειραματική εφαρμογή του Προγράμματος. Στο εισαγωγικό μέρος γίνεται αναφορά στο χρονικό της συγκρότησης της ομάδας εφαρμογής, στον τρόπο εργασίας της, στα άτομα που εφάρμοσαν τις διδασκαλίες και τα σχολεία στα οποία εφαρμόστηκαν.
Το πρώτο κεφάλαιο περιλαμβάνει τις δραστηριότητες παραγωγής λόγου που χρησιμοποιήθηκαν κατά την πειραματική εφαρμογή, δηλαδή τις ενότητες υλικού για την άσκηση στη χρήση της γλώσσας.
Το δεύτερο κεφάλαιο περιλαμβάνει τις δραστηριότητες δομής, δηλαδή τις ενότητες υλικού που χρησιμοποιήθηκαν για την κατανόηση και συνειδητοποίηση της δομής της γλώσσας.
Στο τρίτο κεφάλαιο περιγράφεται το πώς υλοποιήθηκαν στην τάξη μερικές από τις δραστηριότητες παραγωγής λόγου και δομής.
Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα συμπεράσματα και οι εκτιμήσεις από την πειραματική εφαρμογή του Προγράμματος κατά τη σχολική χρονιά 1991-1992 σε οκτώ Δημοτικά Σχολεία, όπου δίνονται οι δυνατότητες του, η απήχηση που είχε σε εκπαιδευτικούς, γονείς και μαθητές, οι δυσλειτουργίες που σημειώθηκαν και τα σημεία που χρειάζονται περαιτέρω επεξεργασία και βελτίωση.
Το βιβλίο κλείνει με παράθεση της βιβλιογραφίας που χρησιμοποιήθηκε και με κατάλογο των δημοσιευμάτων των μελών της ομάδας συγκρότησης του Προγράμματος.