Διδακτική και γνωστική προσέγγιση, εκδ. ΤΥΠΩΘΗΤΩ
ΟΙ ΦΥΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Στο βιβλίο αυτό επιχειρείται η παρουσίαση της σύνθεσης θεωρητικών και ερευνητικών προσεγγίσεων που πραγματοποιήθηκαν στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Πατρών, επί πολλά χρόνια, για το ζήτημα της μύησης των παιδιών της προσχολικής ηλικίας στη μελέτη των Φυσικών Επιστημών.
Το διεθνές ενδιαφέρον για τις παιδαγωγικές δραστηριότητες στην προσχολική ηλικία σχετίζεται αφ’ ενός με την ιδιαιτερότητα του θεσμού της προσχολικής εκπαίδευσης η οποία αποτελεί σημαντική τομή για την κοινωνικοποίηση και την πορεία της γνωστικής, της συναισθηματικής και ψυχολογικής ανάπτυξης και εξέλιξης του νηπίου και αφ’ ετέρου με την απάντηση βασικών ερωτημάτων που αφορούν τη φύση του θεσμού της προσχολικής εκπαίδευσης και το χαρακτήρα του αντίστοιχου παιδαγωγικού έργου. Ερωτήματα που σχετίζονται με το ρόλο της σύγχρονης προσχολικής εκπαίδευσης, τους ακριβείς εκπαιδευτικούς στόχους, τις πραγματικές ανάγκες των νηπίων, τις επιτυχείς παιδαγωγικές προσεγγίσεις και διδακτικές στρατηγικές καθώς την επιλογή των κατάλληλων υλικών και μέσων αποτελούν στόχους σύγχρονων ερευνητικών μελετών. Στα πλαίσια του βιβλίου, ο προβληματισμός αυτός αντιμετωπίζεται σε σχέση με το χώρο της Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών, με σκοπό την ανίχνευση των δυνατών διαδρομών για την μύηση των νηπίων στις Φυσικές Επιστήμες.
Αρχικά στο πρώτο μέρος του βιβλίου γίνεται μια προσέγγιση στη γένεση, στην ανάπτυξη και σε ορισμένα πεδία έρευνας της Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών ως αυτόνομης επιστημονικής περιοχής. Συγχρόνως παρουσιάζονται και κάποια όριά της σε σχέση με τη Γενική Διδακτική ενώ επισημαίνεται ότι η Διδακτική των Φυσικών Επιστημών βρίσκεται υπό συνεχή επαναπροσδιορισμό στις επιστημολογικές επιλογές της, και όχι μόνο είναι ανοιχτή σε κάθε είδους επιδράσεις και επιρροές, αλλά επιδιώκει στα πλαίσια των ερευνητικών της δραστηριοτήτων τη συμβολή στη βελτίωση της εκπαίδευσης των Φυσικών Επιστημών από το Νηπιαγωγείο μέχρι το Πανεπιστήμιο. Στη συνέχεια του πρώτου κεφαλαίου παρουσιάζονται διάφορες παιδαγωγικές απόψεις οι οποίες σχετίζονται με την εκπαιδευτική δραστηριότητα των παιδιών της προσχολικής ηλικίας και τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν τη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών σε αυτή την ηλικία αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι αυτή η προσπάθεια είναι ένα λεπτό εγχείρημα με πολλές διαστάσεις.
Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζονται θεμελιώδεις έννοιες της Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών: το διδακτικό συμβόλαιο (πρόκειται για ένα θεωρητικό σχήμα το οποίο επιχειρεί να αντιμετωπίσει με ένα ενιαίο τρόπο τα αποτελέσματα της μελέτης των προβλημάτων που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση των μαθητών/τριών, εκπαιδευτικών και διδακτικών αντικειμένων ή να τα εντάξει σε ένα σχήμα ερμηνείας) και οι βιωματικές νοητικές παραστάσεις των εννοιών και των φαινομένων των Φυσικών Επιστημών [οι βιωματικές νοητικές παραστάσεις στην Επιστημολογία της γνώσης (Bachelard, Piaget) οι βιωματικές νοητικές παραστάσεις στην Ψυχολογία της μάθησης (Wallon, Vygotsky, Bruner) και οι βιωματικές νοητικές παραστάσεις στις διδακτικές διαδικασίες των Φυσικών Επιστημών (μελέτη των παραστάσεων των μαθητών/τριών οι οποίες σχετίζονται με τις έννοιες και τα φαινόμενα)].
Στη συνέχεια του ιδίου κεφαλαίου παρουσιάζονται: η νοητική συγκρότηση των μοντέλων στις Φυσικές Επιστήμες (η συγκρότηση των μοντέλων και οι μαθησιακές διαδικασίες-αναλογικά μοντέλα), ο διδακτικός μετασχηματισμός και οι κοινωνικές πρακτικές αναφοράς (κατασκευή της σχολικής γνώσης), οι στόχοι-εμπόδια (επιλογή των διδακτικών στόχων με βάση τις δυσκολίες/εμπόδια των παιδιών) και οι επαγωγικές και παραγωγικές διδακτικές τεχνικές (αξιοποίηση του επαγωγικού και παραγωγικού συλλογισμού στην υλοποίηση διδακτικών δραστηριοτήτων).
Προκειμένου να προσεγγιστεί το θέμα που σχετίζεται με τον τρόπο που ο άνθρωπος μαθαίνει αναφέρονται οι θεωρίες μάθησης και οι επιδράσεις τους στις διδακτικές στρατηγικές για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων από τις Φυσικές Επιστήμες στην Προσχολική Εκπαίδευση. Μετά από μια σύντομη αναφορά στις φιλοσοφικές θεωρήσεις για την απόκτηση της γνώσης, γίνεται παρουσίαση των συμπεριφοριστικών θεωρητικών ρευμάτων και των διδακτικών τους προοπτικών. Στη συνέχεια παρουσιάζονται: το θεωρητικό πλαίσιο της επιστημολογικής προσέγγισης του Piaget για την ανάπτυξη της νοημοσύνης, τα θεωρητικά ρεύματα της κοινωνικής ψυχογένεσης και η ψυχοπαιδαγωγική της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου προσδιορίζονται τα παιδαγωγικά χαρακτηριστικά τριών διδακτικών στρατηγικών για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων από τις Φυσικές Επιστήμες για τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας και παρουσιάζονται αρκετές δραστηριότητες σε διαφορετικά διδακτικά αντικείμενα ως και εφαρμογές αυτών των στρατηγικών. Η επιρροή της προσέγγισης του Ηerbart και οι ταξινομίες αφ’ ενός του Bloom και αφ’ ετέρου του Gagne αφορούν τις εμπειριστικού χαρακτήρα διδακτικές προσεγγίσεις του τετάρτου κεφαλαίου ενώ δραστηριότητες που αναφέρονται στα σύννεφα, τη βροχή, το χιόνι, το κρύο, το νερό ως διαλυτικό μέσο, την έννοια της βαρύτητας, τον αέρα, το στατικό ηλεκτρισμό, την επίδραση της χαμηλής θερμοκρασίας στα φυτά, την ύπαρξη του νερού στα φρούτα και στα λαχανικά, τη βαρύτητα και την αντίσταση του αέρα, καλύπτουν τον τομέα των εφαρμογών.
Στο πέμπτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα θεωρητικά και μεθοδολογικά πλαίσια των διδακτικών προσεγγίσεων που βασίζονται στη θεωρία του Piaget δηλαδή των Kamii-De Vries και των Crahay-Delhaxhe. Oι δραστηριότητες αυτών των πλαισίων δίνουν τη δυνατότητα στα παιδιά να αλληλεπιδράσουν με τα υλικά και να προσεγγίσουν τις ιδιότητές τους καθώς και τις σχέσεις μεταξύ τους και αναφέρονται στη μετατόπιση των αντικειμένων με φύσημα, σε μετασχηματισμούς των αντικειμένων και ειδικότερα για την περίπτωση των φυτών, στους μαγνήτες, στα ελατήρια, στους κυλίνδρους και τις τάβλες και στα παιχνίδια με το νερό.
Η στρατηγική της αντιμετώπισης των στόχων-εμποδίων καλύπτει το έκτο και τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου. Παρουσιάζεται ένα θεωρητικό πλαίσιο για τις βασικές υποθέσεις της κοινωνικής ψυχογένεσης και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης προς τις οποίες προσανατολίζεται η έρευνα της Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών αναγνωρίζοντας τις διαφοροποιήσεις στα μαθησιακά αποτελέσματα από τις διαδικασίες διδακτικής διαμεσολάβησης. Επιχειρείται μια προσέγγιση στις μορφές αλληλεπίδρασης μεταξύ εκπαιδευτικών και μαθητών στα πλαίσια της διδασκαλίας των Φυσικών Επιστημών δηλαδή στην καθοδήγηση και τη διαμεσολάβηση ενώ περιγράφονται οι φάσεις μιας στρατηγικής διδακτικής-κοινωνικής αλληλεπίδρασης (ανίχνευση μαθησιακών εμποδίων, προσδιορισμός των στόχων-εμποδίων, διδακτικές δραστηριότητες αντιμετώπισης των εμποδίων και αξιολόγηση των δραστηριοτήτων). Η λεπτομερής ερευνητική παρουσίαση των φάσεων αυτής της στρατηγικής για τις ενότητες (το φως ως φυσική οντότητα, το σχηματισμό των σκιών, την τήξη του πάγου, την εξαέρωση του νερού, το φαινόμενο της θερμικής διαστολής και συστολής των μετάλλων, το φαινόμενο της εναλλαγής ημέρας και νύχτας, την κατανόηση της τριβής ολίσθησης) δίνει την δυνατότητα για προβληματισμό σε αυτόν τον καινοτομικό τρόπο προσέγγισης που το κέντρο βάρος των διδακτικών διαδικασιών μεταφέρεται από το διδακτικό αντικείμενο στη σκέψη των μαθητών και στις συνθήκες και τους όρους αλληλεπίδρασης εκπαιδευτικών και παιδιών.
Στα πλαίσια της μελέτης αυτού του βιβλίου οι παιδαγωγοί της προσχολικής ηλικίας θα αντλήσουν ιδέες, πληροφορίες, προτάσεις και θα διαμορφώσουν τις δικές τους διδακτικές παρεμβάσεις εφ’ όσον οι δραστηριότητες που προτείνονται και περιγράφονταιι στο βιβλίο δεν αποτελούν στερεότυπα υποδείγματα αλλά πλαίσια που έχουν τη δυνατότητα να προσαρμοστούν στις εκάστοτε συνθήκες που επικρατούν στη σχολική τάξη που εφαρμόζονται. Με την παρουσίαση των θεωρητικών ρευμάτων στο χώρο έρευνας της Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών τους δίνεται η δυνατότητα να επιχειρηματολογήσουν για τις επιλογές τους ενώ μπορούν να βρουν απαντήσεις σε προβλήματα που τους απασχολούν σε καθημερινή βάση στη σχολική τάξη ώστε να αποβούν αποτελεσματικότερες οι διδακτικές τους παρεμβάσεις.