Πρώτη παρουσίαση
Η Κρυσταλλία Χαλκιά, Επίκ. καθηγήτρια του Πανεπιστήμιου της Αθήνας, παρουσιάζει το βιβλίο του Ανδρέα Κασσέτα «Το Μήλο και το Κουάρκ», εκδόσεις Σαββάλα, Αθήνα 2004, σελ. 352.
Δεύτερη παρουσίαση
ΠΕΜΠΤΗ 6 ΜΑΙΟΥ 2004 , ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ «ΒΙΒΛΙΟΡΡΥΘΜΟΣ» ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ
O Δημήτρης Αγγελίδης, σχολικός Σύμβουλος Φυσικών Θράκης, παρουσιάζει το βιβλίο του Ανδρέα Κασσέτα «ΤΟ ΜΗΛΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΥΑΡΚ»
Το Μήλο και το Κουάρκ
Πρώτη παρουσίαση
Η Κρυσταλλία Χαλκιά, Επίκ. καθηγήτρια του Πανεπιστήμιου της Αθήνας, παρουσιάζει το βιβλίο του Ανδρέα Κασσέτα «Το Μήλο και το Κουάρκ», εκδόσεις Σαββάλα, Αθήνα 2004, σελ. 352.
Το λάθος να το πάρουμε αγκαλιά
Ο Ανδρέας Κασσέτας, στο καινούριο βιβλίο του «Το Μήλο και το Κουάρκ», διερευνά τις αθέατες διαδρομές που ακολουθεί ο μετασχηματισμός της επιστημονικής γνώσης σε σχολική γνώση. Περιγράφει τις διαδρομές αυτές με ποιητικό τρόπο και καθοδηγεί τον αναγνώστη στα πολυδαίδαλα μονοπάτια που οδηγούν από τη μητρική γνώση της φυσικής στη γνώση που φιλοδοξεί να «μυήσει» τους εφήβους μαθητές στην επιστημονική σκέψη.
Η εικόνα του κόσμου την οποία προτείνει η φυσική σήμερα είναι πολύ ευρύτερη και μερικές φορές εντυπωσιακά διαφορετική από την εικόνα που θα μπορούσαμε να έχουμε εάν στηριζόμασταν στα πρώιμα εργαλεία προσέγγισης του κόσμου, δηλαδή στις αισθήσεις μας και στην κοινή λογική. Παρατηρείται έτσι η εξής αντίφαση: η φυσική που αναφέρεται στην αξιόπιστη γνώση του φυσικού κόσμου, φαίνεται, σε πολλές περιπτώσεις, να ανταγωνίζεται την εμπειρική γνώση του μέσου ανθρώπου για τον γύρω κόσμο, αλλά και τα μέσα (αισθήσεις και κοινή λογική) με τα οποία ο άνθρωπος προσεγγίζει αυτόν τον κόσμο. Στο σημείο αυτό εντοπίζεται μια σοβαρή δυσκολία της διδασκαλίας της φυσικής. Οι μαθητές, έρχονται στο σχολείο έχοντας ένα ήδη παγιωμένο σύστημα αντιλήψεων για τον κόσμο το οποίο δεν είναι εύκολα διατεθειμένοι να αλλάξουν. Η διδασκαλία της φυσικής αξιοποιώντας κατάλληλες στρατηγικές έχει στόχο να βοηθήσει τους μαθητές να υπερβούν τις ψυχολογικές άμυνές τους, να υιοθετήσουν τον επιστημονικό τρόπο σκέψης και να οικοδομήσουν ένα νέο σώμα γνώσης. Αυτό απαιτεί εκπαιδευτικούς οι οποίοι, εκτός από το να γνωρίζουν το περιεχόμενο της επιστήμης, θα είναι και ευαίσθητοι δέκτες, γνώστες αλλά και χρήστες των πορισμάτων της διδακτικής της φυσικής.
Ο Ανδρέας Κασσέτας, με το καινούργιο βιβλίο του αποδεικνύεται εξαιρετικά ικανός «δάσκαλος» τόσο των μαθητών όσο και των εκπαιδευτικών. Το συγκεκριμένο βιβλίο αποτελεί συνέχεια του βιβλίου «Το μακρόν Φυσική προ του βραχέος διδάσκω», με το οποίο εγκαινίασε την προσπάθεια συστηματικής συγγραφής βιβλίων διδακτικής της φυσικής.
Με το δικό του προσωπικό τρόπο απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς και συζητά χαμηλόφωνα μαζί τους. Αντιμετωπίζει τρυφερά την οίηση των εκπαιδευτικών-φυσικών όταν βιάζονται να διακηρύξουν στους μαθητές τους την επιστημονική γνώση, αλλά και την αμηχανία των μαθητών όταν οι διαισθητικές αντιλήψεις τους για τον τρόπο λειτουργίας του κόσμου αμφισβητούνται από την επιστημονική γνώση. Δεν είναι τυχαίο που σημειολογικά επιλέγει κατ’ αρχήν να μιλήσει για το «λάθος» και καλεί τους εκπαιδευτικούς «να το πάρουν αγκαλιά», δηλαδή να το αγαπήσουν και να το δουν σαν την πρώτη έκφραση της δικής τους πορείας, όταν μπήκαν στην περιπέτεια της γνώσης για τον κόσμο.
Σε τρεις στήλες, ο Ανδρέας Κασσέτας παρουσιάζει με κωδικοποιημένη μορφή, στην πρώτη τις εναλλακτικές ιδέες των μαθητών, στην τελευταία την άποψη των φυσικών και στη μεσαία στήλη τη λογική του «λάθους» για κάθε έννοια της φυσικής. Θεωρώ ότι η μεσαία αυτή στήλη τελικά αναδεικνύεται κορυφαία μεταξύ των τριών, διότι καταφέρνει να αναδείξει μια καινούργια σημειολογία για τα «λάθη» των μαθητών. Η ιδιαίτερη σχέση του Ανδρέα Κασσέτα με τη λογοτεχνία, του επιτρέπει να «δει» πέρα από τα προφανή και να αναδείξει τις λεπτές αποχρώσεις του «λάθους». Το «λάθος» αποδεικνύεται προσιτό και οικείο στον εκπαιδευτικό, απαραίτητος διαμεσολαβητής μεταξύ των ιδεών του μαθητή και της αντίστοιχης άποψης του φυσικού. Διαβάζοντας κανείς τη στήλη του «λάθους» διαπιστώνει τους πολυάριθμους ιστορικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες που παρεμβαίνουν στη διαμόρφωση των εναλλακτικών αντιλήψεων των μαθητών - και πολλές φορές των ίδιων των εκπαιδευτικών - για τις έννοιες της φυσικής. Έτσι, ο εκπαιδευτικός αρχίζει να κατανοεί τον εαυτό του ως δάσκαλο και ως άνθρωπο, να συμπάσχει με τους μαθητές του και να κατανοεί την αργή και βασανιστική πορεία που οφείλει να διανύσει για να διδάξει φυσική.
Ιδιαίτερο γνώρισμα της συγγραφής του Ανδρέα Κασσέτα είναι ότι υπογραμμίζει την ανθρώπινη διάσταση που υπάρχει σε κάθε κατάκτηση της επιστημονικής γνώσης και τοποθετεί αυτή τη γνώση στο ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο της εκάστοτε εποχής. Αποδεικνύεται ικανός αφηγητής των «ιστοριών» της φυσικής, προβάλλοντας το άρωμα αυτής της ιδιαίτερης και τόσο παρεξηγημένης επιστήμης. Έτσι, σπάει τις προκαταλήψεις που θέλουν τη φυσική μια παγερή και αποστασιοποιημένη από την κοινωνία τεχνοκρατική επιστήμη και τη διδασκαλία της μία συλλογή ασύνδετων και στερημένων από την ιστορία τους επιστημονικών γεγονότων.
Ο Ανδρέας Κασσέτας καταπιάνεται και με θέματα «δύσκολα» για την ελληνική διδακτική πράξη, όπως είναι ο μικρόκοσμος, και αναφέρεται σε «κρίσιμες» για την εξέλιξη της φυσικής θεωρίες, όπως είναι η κβαντομηχανική, θέματα συναρπαστικά για τους μαθητές, τα οποία όμως οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν με έκδηλη αμηχανία. Ο συγγραφέας αποπειράται και επιτυγχάνει την εκλαΐκευση τόσο των σύνθετων εννοιών της φυσικής, όσο και της διδακτικής τους.
Σε ολόκληρο το βιβλίο, και με διάφορες αφορμές, διαφαίνεται η ανάγκη του συγγραφέα να καταδείξει ότι στην επίπονη πορεία για το διδακτικό μετασχηματισμό της επιστημονικής γνώσης είναι ανάγκη να αξιοποιηθούν στρατηγικές και μοντέλα διδασκαλίας που έχουν προκύψει από την έρευνα στο χώρο της διδακτικής της φυσικής, όπως είναι η εννοιολογική αλλαγή και η γνωστική σύγκρουση, το εποικοδομητικό μοντέλο διδασκαλίας, η ανακαλυπτική μέθοδος και η αξιοποίηση της ιστορίας της επιστήμης στη διδασκαλία της φυσικής.
Είναι σημαντικό ότι ο συγγραφέας επιδιώκει την απόλυτη σύνδεση θεωρίας και πράξης, παραθέτοντας σχέδια μαθήματος για τη διδασκαλία χαρακτηριστικών θεμάτων φυσικής. Στη διαμόρφωση της πρότασής του για τη διδασκαλία κάθε ενότητας ακολουθεί συγκεκριμένη δομή η οποία φαίνεται λειτουργική, καθώς περικλείει στοιχεία-κλειδιά της διδακτικής πράξης.
«Το Μήλο και το Κουάρκ» είναι ένα βιβλίο με πολλαπλές σημειολογικές αναφορές. Το μήλο «ένα από τα διασημότερα αντικείμενα της επιστημονικής μυθολογίας» σηματοδοτεί και τον κόσμο της καθημερινής ζωής, τον κόσμο της εμπειρίας και των αισθήσεων. Από την άλλη, το κουάρκ, μια οντότητα τόσο πραγματική και τόσο «φανταστική», προέρχεται από τον «αδιαφανή βυθό της ύλης», από έναν κόσμο στον οποίο με τη βοήθεια της αφαίρεσης η «σκέψη καταδύεται». Η ίδια η ονομασία του, quark, προέρχεται από τον κόσμο της λογοτεχνίας (από τη νουβέλα Finnegan’s Wake του James Joyce) και ίσως εκφράζει την αμηχανία των φυσικών να «μιλήσουν» γι’ αυτό το πλάσμα της φαντασίας και της πραγματικότητας.
Η φυσική ακροβατεί και ισορροπεί αριστοτεχνικά ανάμεσα στους δύο κόσμους τον κόσμο της εμπειρίας και τον κόσμο της αφαιρετικής σκέψης και του στοχασμού. Ο Ανδρέας Κασσέτας στο βιβλίο του φιλοδοξεί να χαράξει βατές και γοητευτικές διαδρομές μεταξύ των δύο κόσμων.
Δεύτερη παρουσίαση
ΠΕΜΠΤΗ 6 ΜΑΙΟΥ 2004 , ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ «ΒΙΒΛΙΟΡΡΥΘΜΟΣ» ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ
O Δημήτρης Αγγελίδης, σχολικός Σύμβουλος Φυσικών Θράκης, παρουσιάζει το βιβλίο του Ανδρέα Κασσέτα «ΤΟ ΜΗΛΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΥΑΡΚ»
Προσωπικά σκέφτηκα να μιλήσω, κυρίως, για τον συγγραφέα Ανδρέα Κασσέτα και την πορεία του στον κόσμο της Φυσικής , τις δυο τελευταίες δεκαετίες, όπως την έζησα από κοντά στα Συνέδρια Φυσικής και Διδακτικής της Φυσικής, αλλά και μέσα από τα βιβλία και τις πολλές και πρωτότυπες δημοσιεύσεις του.
1980 : Μυτιλήνη. Β΄ Πανελλήνιο Συνέδριο Φυσικής. Θέμα: «Το σχολικό βιβλίο Φυσικής σήμερα και Αύριο». Το Αύριο εκείνο ήταν λιγάκι προφητικό. Είδαμε σ’ αυτό πολλά βιβλία του νεαρού, τότε, φυσικού Ανδρέα Κασσέτα. Στην εισήγηση περιγράφεται η φιλοσοφία των βιβλίων που γράφτηκαν λίγα χρόνια αργότερα, και απ’ τον ίδιο, για τα Ενιαία Πολυκλαδικά Λύκεια.
Ήταν κάτι σαν «σκηνές απ’ το έργο της Δευτέρας» για ό,τι καλό θα ακολουθούσε. Εννοώ τα Ενιαία Πολυκλαδικά Λύκεια (εργάστηκα για πολλά χρόνια σ’ αυτό της Αλεξανδρούπολης) που σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν μέσα από καινοτόμα προγράμματα και τάραξαν τα νερά της εκπαίδευσης και στη Φυσική, μια Φυσική που την μαθαίναμε ως τότε για δεκαετίες , μέσα από τα βιβλία του Αλκίνοου Μάζη. Ποιος ώριμος Φυσικός δεν ξενύχτησε λύνοντας πολύπλοκα και έντονα μαθηματικοποιημένα προβλήματα του Μάζη;
Τα βιβλία εκείνα, των οποίων συγγραφέας ήταν ο Ανδρέας Κασσέτας, - μαζί με τον Νίκο Δαπόντε κα τον Σταμάτη Μουρίκη - στις αρχές της δεκαετίας του ΄90, προκάλεσαν σε μαθητές, καθηγητές, γονείς και φροντιστές έντονα πάθη. Μεγάλες αγάπες και έντονες αντίθετες απόψεις συνόδευσαν την είσοδό τους στην ελληνική εκπαίδευση.
Τι ήταν αυτά τα βιβλία που «τολμούσαν» να ασχολούνται με την ιστορία της Επιστήμης με «τη μύγα και τον Καρτέσιο», που είχαν σκίτσα με τερματοφύλακες, γκραβούρες, πίνακες ζωγραφικής, αποσπάσματα από άρθρα περιοδικών, σκίτσα με τη Μαφάλντα του Quino , ντοκουμέντα και ασκήσεις με τον σούπερ-μαν; Ήταν σοβαρά πράματα για μια τόσο σοβαρή Επιστήμη;
Και όμως! Φαίνεται πως ήταν. Το Υπουργείο Παιδείας εκτιμώντας τη γενική θέση πως ήταν τα πρώτα ίσως βιβλία που δεν περιείχαν επιστημονικά λάθη και προχωρούσαν στο βάθος της κατανόησης της Φυσικής, τα πρότεινε, με μερικές αναμορφώσεις (που πιστεύω πως μείωσαν την αρχική δροσιά της δουλειάς) για τα Ενιαία Λύκεια της χώρας την περίοδο 1996-2000. Ήταν η περίοδος που μπαίναμε στη «μεταρρύθμιση Αρσένη». Μεταβατική περίοδος που οδήγησε αργότερα στο «πολλαπλό βιβλίο» με όλα τα γνωστά επακόλουθα τα οποία κατέληξαν με τη κατάργησή του.
Το 1986 τον Σεπτέμβρη παρακολούθησα ένα Σεμινάριο μιας βδομάδας στο Πολυκλαδικό Λύκειο του Αιγάλεω για τα νέα βιβλία του Πολυκλαδικού. Εισηγητές ο Ανδρέας Κασσέτας και ο Νίκος Δαπόντες.
Ήταν η πρώτη φορά που μιλούσαμε από κοντά συγγραφείς και καθηγητές της πράξης. Παλιότερα αυτό ήταν ... τεχνικά αδύνατο. Πού να βρεις τον Μάζη; Κι ήταν μια μοναδική εμπειρία για να μπούμε στο πνεύμα των νέων, «δύσκολων» βιβλίων.
Εκεί γνώρισα τον Ανδρέα Κασσέτα και από τότε με τιμά με τη φιλία του. Έχουμε μιλήσει ώρες πολλές τηλεφωνικά για τη Φυσική. Ήταν μια κυριολεκτικά «ακριβή» εμπειρία!
Βρεθήκαμε σε πολλά Συνέδρια και είχα τη χαρά να τον ακούσω σε εισηγήσεις που είχαν πάντα κάτι καινούριο να φέρουν στον Κόσμο της Φυσικής. Στη Λαμία, στο Αιγάλεω ξανά, στην Αθήνα στην Κομοτηνή και πρόσφατα στο Λουτράκι με τα «δώδεκα σημεία της Φυσικής» που η Λαοκρατία η Λάκκα, επέμενε να τα ονομάζει «δώδεκα εντολές» προς δόξαν του πληθωρισμού!
Πάντα παρών στις ημερίδες που οργανώνουν τα τελευταία χρόνια οι Σχολικοί Σύμβουλοι Πειραιά , τα ΕΚΦΕ και η ΕΕΦ με ενδιαφέρουσες εισηγήσεις.
Μας έδωσε τα πολύ γνωστά βιβλία «Το φάντασμα του Λεονάρντο» το «Η Άρκτος, η Πρέσπα, η Παρασκευή», όλες μεγάλες , «Το μακρόν Φυσική προ του βραχέως Διδάσκω» το οποίο δικαίωσε την πρόβλεψή μου, για ένα θαυμάσιο αποτέλεσμα, που συζήτησα με τον συγγραφέα και τους φίλους aδελφούς Σαββάλα πριν αρχίσει η πετυχημένη συνεργασία τους.
Και είχε αυτή η συνεργασία , Ανδρέα Κασσέτα-Αδελφών Σαββάλα, την πρόσφατη πολύ πετυχημένη συνέχεια με «Το μήλο και το κουάρκ», το δεύτερο μέρος της διδακτικής της φυσικής που ήταν η αφορμή για να βρεθούμε εδώ απόψε. Γκρίνιαζα από καιρό στον συγγραφέα γιατί αργούσε κάπως η συνέχεια.
Ένα ακόμα αξιόλογο βιβλίο του κομψογράφου Ανδρέα Κασσέτα είναι το: «Και της προτείνει μια βόλτα» στις εκδόσεις Πατάκη.
Φοβάμαι πως μια θαυμάσια μεταφραστική δουλειά του πέρασε αθόρυβα από τα βιβλιοπωλεία. Εννοώ τα τρία βιβλία από την ενότητα «Νέοι και Επιστήμες» των εκδόσεων Σαββάλα και αυτά, το «Χώρο και Χρόνο», «Ενέργεια» και το θαυμάσιο «Ταγκό της Γης».
Μας έδωσε ακόμα δεκάδες άρθρων σε εφημερίδες και περιοδικά όπως ο «Φυσικός Κόσμος», το «Αργώ», τη «Σύγχρονη Εκπαίδευση», τη «Νέα Οικολογία», την «Εκπαιδευτική Κοινότητα». Σ’ αυτά έβλεπα να επωάζονται τα νέα βιβλία που ακολούθησαν.
Το άρθρο του με κριτική για το έργο «Ο κύκλος των χαμένων ποιητών» στην «Ελευθεροτυπία» που φαίνεται να άρεσε πολύ, το είδα σε μεγέθυνση, στις βιτρίνες κινηματογράφων, στη Θεσσαλονίκη, μαζί με φωτογραφίες απ’ το αξέχαστο κινηματογραφικό έργο.
Στο σπίτι μου έχω ένα ογκώδη φάκελο με γραπτά του και φωτοτυπίες χειρογράφων που μου εμπιστεύτηκε τα τελευταία χρόνια. Πίστευε πάντα πως λείπει στους Φυσικούς η «οριζόντια ενημέρωση» γι αυτό και φρόντιζε να μοιράζεται τους καρπούς της δουλειάς του με φίλους και να δέχεται προσεχτικά κάθε νέα/ δροσερή ιδέα που του άρεσε ή τον αιφνιδίαζε.
Τελειώνοντας θέλω να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ, απ’ την καρδιά μου, στον μόνιμα νέο συγγραφέα που δίνει απλόχερα ένα μέρος απ’ τη φρεσκάδα του μυαλού και της ψυχής του στους Έλληνες Φυσικούς.
Να είσαι γερός, Ανδρέα, παραγωγικός και να προκαλείς έντονες συγκινήσεις όπως τα χρόνια εκείνα του Πολυκλαδικού Λυκείου κι όπως το κάνεις σε όλα σχεδόν τα Συνέδρια ,στις ημερίδες και στις «νυχτερίδες» που συνήθως ακολουθούν.
Μας έκανες να αγαπήσουμε πιο βαθιά τη Φυσική, για ένα πολύ απλό λόγο, που μας τον θύμισες το 1993 στην Κομοτηνή, τελειώνοντας την εισήγησή σου για την αιτιότητα, με μια χειρόγραφη διαφάνεια όπου έγραφες, με κόκκινο μαρκαδόρο, με εκείνα τα μικρά ολοστρόγγυλα γράμματα, που δεν τα έχουν πάντα καλά με τους τόνους :
«Σ’ αγαπώ γιατί είσ’ ωραία
σ’ αγαπώ γιατί είσ’ εσύ».
Ένας ακόμα λόγος για να αγαπά κανείς τη Φυσική.